સાયબર સુરક્ષા માટેની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ

સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ હુમલા – શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • દરેક ઓનલાઈન એકાઉન્ટ માટે મજબૂત, અનોખા પાસવર્ડ્સનો ઉપયોગ કરો અને મલ્ટિ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (MFA) સક્રિય કરો. • શંકાસ્પદ લિંક્સ પર ક્યારેય ક્લિક ન કરો અથવા અજાણી એટેચમેન્ટ્સ ડાઉનલોડ ન કરો. • સોશિયલ મીડિયા પર વધુ માહિતી શેર કરવાનું ટાળો. • તાત્કાલિકતા દર્શાવતા સંદેશાઓ તમને ઉતાવળમાં નિર્ણય લેવા દબાણ ન કરે તેની કાળજી રાખવી. • તમારી પ્રોફાઇલ ખાનગી રાખો અને મિત્ર વિનંતીઓ પસંદગીપૂર્વક સ્વીકારો. • સત્તાવાર સંપર્ક માધ્યમોનો ઉપયોગ કરો, અન્ય સ્ત્રોતોના લિંક્સ અથવા નંબર પર નિર્ભર ન રહો.

ઈ-વૉલેટ સુરક્ષા - શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • તમારા ડિજિટલ વૉલેટ માટે મજબૂત અને અનોખા પાસવર્ડનો ઉપયોગ કરો અને મલ્ટી-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન સક્રિય કરો. • અજાણ્યા સ્ત્રોતથી મળેલી શંકાસ્પદ લિંક્સ પર ક્યારેય ક્લિક ન કરો. • PAN, Aadhaar, PIN અથવા બેંકિંગ વિગતો જેવી વ્યક્તિગત માહિતી ઇમેલ અથવા ફોન દ્વારા શેર કરવાનું ટાળો. • બેંક અથવા ટેક સપોર્ટ હોવાનું દાવો કરતી અનિચ્છિત કૉલ્સથી સાવચેત રહો. • વિશ્વસનીય સ્ત્રોતોમાંથી જ એપ્સ ઇન્સ્ટોલ કરો.

ઑનલાઇન ખરીદી - શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • બ્રાન્ડ અને ઇ-કોમર્સ વેબસાઇટની અસલિયત ચકાસો. • તમે યોગ્ય ઉત્પાદન માટે ચૂકવણી કરી રહ્યા છો કે નહીં તે તપાસો. • ઑનલાઇન ચુકવણી કરતા પહેલાં અસલિયતની ખાતરી કરો. • તમારી ડિજિટલ ચુકવણીઓનો રેકોર્ડ રાખો. • ખૂબ જ સારા લાગતા ઑફર્સના લિંક્સ પર ક્લિક કરવાનું ટાળો. • આવી એપ્સ ઓર્ડર/ડાઉનલોડ કરતા પહેલાં વપરાશકર્તાના રીવ્યુ વાંચો.

સોશિયલ મીડિયા - શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • શંકાસ્પદ લિંક્સ પર ક્યારેય ક્લિક ન કરો. • સંદેશાઓ દ્વારા મળેલી એપ્સ ક્યારેય ડાઉનલોડ ન કરો. • સોશિયલ મીડિયા પ્રોફાઇલની ગોપનીયતા સેટિંગ્સને ખાસ કરીને જાહેર દર્શન માટે સૌથી વધુ મર્યાદિત રાખો. • ફોટોગ્રાફ્સ, વિડિઓઝ, સ્ટેટસ, ટિપ્પણીઓ વગેરે શેર કરતી વખતે મહત્તમ સાવચેતી રાખો.

ઓનલાઇન સલામતી - શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • સંદેશા/ચેટ દ્વારા મળેલા લિંક્સ પર ક્યારેય ક્લિક ન કરો. • ઑનલાઇન લેવડદેવડ કરતી વખતે સાવચેત રહો. • તમારા પાસવર્ડ મજબૂત અને અનોખા રાખો. • સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર તમારી પોસ્ટ્સ અને પ્રોફાઇલનો જાહેર દેખાવ મર્યાદિત રાખો. • એન્ટિવાયરસ સોફ્ટવેર ઇન્સ્ટોલ કરો અને અપડેટ રાખો. • હંમેશા મલ્ટી-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (MFA) નો ઉપયોગ કરો. • તમારો પાસવર્ડ/પીન/ઓ.ટી.પી. ક્યારેય કોઈ સાથે શેર ન કરો. • ઇન્ટરનેટ સલામતી: વેબસાઇટ URL ધ્યાનપૂર્વક તપાસો અને HTTPS તથા સ્પેલિંગ ભૂલો માટે જુઓ.

કોલ ફોરવર્ડિંગ/SIM હાઇજેકિંગથી બચવા માટેની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • અજાણ્યા અથવા શંકાસ્પદ કોડ્સ ક્યારેય ડાયલ ન કરો (ખાસ કરીને SMS અથવા કૉલ દ્વારા શેર કરેલા). • નિયમિત રીતે તમારી કોલ ફોરવર્ડિંગ સેટિંગ્સ તપાસો જેથી તમારી જાણ વિના કોલ્સ રીડાયરેક્ટ ન થઈ રહ્યા હોય. • વધારાની સુરક્ષા માટે તમામ મહત્વપૂર્ણ ખાતાઓ પર ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (2FA) સક્રિય કરો. • કોઈપણ અસામાન્ય અથવા અનધિકૃત પ્રવૃત્તિ માટે તમારા નાણાકીય અને ઑનલાઇન ખાતાઓ નિયમિત રીતે મોનિટર કરો. • તમારા ફોન પર સ્પામ અથવા શંકાસ્પદ નંબર તરત જ બ્લોક કરો અને રિપોર્ટ કરો. • જો તમે અજાણતા શંકાસ્પદ કોડ ડાયલ કર્યો હોય, તો તરત જ ફોન સેટિંગ્સમાં જઈ કોલ ફોરવર્ડિંગ બંધ કરો. • જો તમને લાગે કે તમે છેતરાયા છો, તો તરત જ કાયદા અમલ સત્તાધિકારીઓને રિપોર્ટ કરો.

વ્યક્તિગત કમ્પ્યુટર - શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • હંમેશા અસલી ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ અને સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરો. • તમારું ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ અને સોફ્ટવેર અપડેટ રાખો. • ઇન્સ્ટોલેશન પહેલાં વેન્ડર/સોફ્ટવેર દ્વારા આપવામાં આવેલા “Terms and Conditions” / “License Agreement” વાંચો. • સોફ્ટવેર તેમની સત્તાવાર વેબસાઇટ પરથી જ ડાઉનલોડ કરો.

પાસવર્ડ મેનેજમેન્ટ અંગેની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • મજબૂત અને લાંબા પાસવર્ડનો ઉપયોગ કરો. • ડિક્શનરી શબ્દો પાસવર્ડ તરીકે ઉપયોગ ન કરો. • વિશેષ અક્ષરોનો ઉપયોગ કરીને પાસવર્ડ બનાવો. • નિયમિત સમયગાળે પાસવર્ડ બદલો. • મલ્ટી-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન સક્રિય કરો.

ઇમેલ સલામતીની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • મોકલનારનું ઇમેલ સરનામું તપાસો અને સ્પેલિંગ ભૂલો અથવા અજાણી ડોમેઇન માટે જુઓ. • ચકાસણી કર્યા વિના તાત્કાલિક અથવા ભાવનાત્મક સંદેશાઓ પર વિશ્વાસ ન કરો. • અજાણ્યા લિંક્સ અથવા એટેચમેન્ટ્સ પર ક્લિક કરવાનું ટાળો. • ઇમેલ દ્વારા વ્યક્તિગત અથવા નાણાકીય માહિતી શેર કરવાનું ટાળો. • શંકાસ્પદ સંદેશાઓનો જવાબ ન આપો. • તમારા ઇમેલ ખાતા માટે મલ્ટી-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (MFA) સક્રિય કરો. • તમારું ઇમેલ એપ, સિસ્ટમ સોફ્ટવેર અને એન્ટિવાયરસ અપડેટ રાખો. • શેર કરેલા ઉપકરણોમાં ઇમેલ તપાસ્યા પછી લોગઆઉટ કરો.

માલવેર હુમલાથી બચવા માટેની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • સોશિયલ મીડિયા પર અજાણ્યા લિંક્સ પર ક્લિક કરવાનું ટાળો. • ઇન્સ્ટોલ કરેલી એપ્સ માટે પરવાનગીઓ તપાસો અને મર્યાદિત કરો. • તમારા ફોનનું ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ અને સોફ્ટવેર અપડેટ રાખો, સુરક્ષા પેચ નિયમિત રીતે ઇન્સ્ટોલ કરો. • તમારા ઉપકરણોમાં એન્ટિવાયરસ અથવા એન્ટી-મેલવેર ટૂલ્સ ઇન્સ્ટોલ કરો. • સાયબર સુરક્ષા ઘટનાઓ CERT-In (incident@cert-in.org.in) પર રિપોર્ટ કરો. • www.csk.gov.in પરથી મફત બોટનેટ રિમૂવલ ટૂલ્સ ડાઉનલોડ કરો.

ફાયરવોલ સુરક્ષા અંગેની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • ફાયરવોલને યોગ્ય રીતે મજબૂત બનાવો અને રૂપરેખાંકિત કરો, ડિફોલ્ટ સેટિંગ્સ પર નિર્ભર ન રહો. • નબળાઈઓ સુધારવા માટે ફાયરવોલ સોફ્ટવેર નિયમિત રીતે અપડેટ કરો. • શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ ટ્રેક કરવા માટે લોગિંગ અને એલર્ટ્સ સક્રિય કરો. • જૂનું ફર્મવેર અથવા ડિફોલ્ટ ક્રેડેન્શિયલ્સનો ઉપયોગ ટાળો. • અનાવશ્યક ઓપન પોર્ટ્સને મંજૂરી ન આપો. • ફાયરવોલના નિયમિત ઑડિટ કરો.

વિશેષ જરૂરિયાતો ધરાવતા વ્યક્તિઓ માટે સાયબર સુરક્ષા શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર તમારી પ્રોફાઇલ માહિતીની દેખાવ મર્યાદિત રાખો. • જાહેર/અસુરક્ષિત પ્લેટફોર્મ પર તબીબી માહિતી શેર ન કરો. • મજબૂત પાસવર્ડનો ઉપયોગ કરો. • સુલભ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને મલ્ટી-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (MFA) સક્રિય કરો. • આધાર-લિંક્ડ ડિસએબિલિટી સર્ટિફિકેટ (UDID) માટે માત્ર https://www.swavlambancard.gov.in જેવી સત્તાવાર સાઇટ્સનો ઉપયોગ કરો. • Android ઉપકરણો માટે Google Play Store અને iOS પ્લેટફોર્મ માટે Apple App Store પરથી Sugamya Bharat App ડાઉનલોડ અને ઇન્સ્ટોલ કરો.

ડીપફેક સ્કેમ્સ અંગે સાવચેત રહો • અવાજ/વિડિઓ વિનંતીઓ પર અંધવિશ્વાસ ન કરો. અન્ય સંચાર માધ્યમ દ્વારા ચકાસો. • કૉલ અથવા સંદેશા દ્વારા OTP અથવા બેંક માહિતી ક્યારેય શેર ન કરો. • અવિશ્વસનીય વેબસાઇટ્સ અથવા એપ્સ પર તમારો ફોટો અપલોડ કરવાનું ટાળો. • ખાસ કરીને બાળકો અને વરિષ્ઠ નાગરિકોમાં ડીપફેક જોખમ અંગે જાગૃતિ ફેલાવો. • તમામ ખાતાઓ માટે મલ્ટી-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન સક્રિય કરો.

વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે સાયબર સુરક્ષા શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • શાંત રહો – સાચી એજન્સીઓ ફોન દ્વારા ચુકવણી માંગતી નથી. • સંડોવશો નહીં – શંકાસ્પદ ટેક્સ્ટ/ઇમેલ ડિલીટ કરો અને કૉલ મૂકી દો. • ચકાસો – કૉલરની ઓળખની પુષ્ટિ માટે સત્તાવાર વેબસાઇટ્સનો ઉપયોગ કરો. • રિપોર્ટ કરો – cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ દાખલ કરો. • માહિતીનું રક્ષણ કરો – સંવેદનશીલ માહિતી/ડેટા ઑનલાઇન અથવા ફોન દ્વારા ક્યારેય શેર ન કરો. • અન્યને શિક્ષિત કરો – સ્કેમ્સથી બચવા માટે જાગૃતિ ફેલાવો. • સુરક્ષા સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરો – એન્ટિવાયરસ ટૂલ્સ અપડેટ રાખો. • નાણાંની દેખરેખ રાખો – ઠગાઈ માટે સ્ટેટમેન્ટ્સ નિયમિત રીતે તપાસો.

બાળકો માટે સાયબર સુરક્ષા શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • માતા-પિતાએ બાળકોના ઉપકરણમાં મજબૂત અનન્ય પાસવર્ડ સેટ કરવા અને મલ્ટી-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન સક્રિય કરવું જોઈએ. • બાળકોને શેર કરેલા ઉપકરણોમાં ખાતાઓમાંથી લોગઆઉટ કરવાનું શીખવો. • ઉપકરણો અને એપ્સ પર પેરેન્ટલ કન્ટ્રોલ્સ સક્રિય કરો. • સાયબર સ્વચ્છતા શીખવવા માટે ઇન્ટરએક્ટિવ ગેમ્સ અથવા વિડિઓઝનો ઉપયોગ કરો.

સાયબરબુલિંગ સામે રક્ષણ • સોશિયલ મીડિયા ખાતાઓ ખાનગી રાખો. • કોણ તમારી પોસ્ટ જોઈ શકે, ટિપ્પણી કરી શકે અથવા સંદેશ મોકલી શકે તે મર્યાદિત કરો. • ફોન નંબર, સરનામું, શાળાનું નામ જેવી વ્યક્તિગત માહિતી શેર કરવાનું ટાળો. • સ્ક્રીનશોટ લો, ટેક્સ્ટ, ઇમેલ અથવા સંદેશાઓ સંગ્રહિત કરો. • યુઝરનેમ, સમયમુદ્રા અને સંદર્ભ નોંધો. • બાળકો અથવા કિશોરો માટે પેરેન્ટલ કન્ટ્રોલ્સ ઇન્સ્ટોલ કરો.

QR કોડ સ્કેમ શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • પોસ્ટર, ઇમેલ અથવા સંદેશાઓમાંથી મળેલા રેન્ડમ QR કોડ સ્કેન કરવાનું ટાળો. • શંકાસ્પદ ઇમેલમાં આવેલા QR કોડ ટાળો, તે ખોટા લૉગિન પેજ તરફ લઈ જઈ શકે છે. • QR કોડ સ્કેન કર્યા પછી વ્યક્તિગત માહિતી દાખલ કરતા પહેલાં હંમેશા અસલિયત ચકાસો. • તાત્કાલિકતા અથવા ભાવનાત્મક દબાણ માટે સાવચેત રહો. • સુરક્ષિત QR સ્કેનર એપનો ઉપયોગ કરો. • સ્કેન કર્યા પછી લિંકમાં HTTPS અને યોગ્ય સ્પેલિંગ તપાસો.

દુર્ભાવનાપૂર્ણ એપ્સ શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • માત્ર સત્તાવાર સ્ટોર્સ અથવા ચકાસેલી સાઇટ્સ જેવા વિશ્વસનીય સ્ત્રોતોમાંથી જ એપ્સ ઇન્સ્ટોલ કરો. • SMS અથવા સોશિયલ મીડિયા ચેટ્સમાં આવેલા લિંક્સ પરથી એપ્સ ડાઉનલોડ કરવાનું ટાળો. • પરવાનગીઓ આપતા પહેલાં એપ પરમિશન્સ સમીક્ષો. • ડેવલપરની વેબસાઇટ પર એપની વિગતો તપાસો. • ડાઉનલોડ કરતા પહેલાં વપરાશકર્તા સમીક્ષાઓ વાંચો. • સુરક્ષા માટે વિશ્વસનીય એન્ટિવાયરસ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરો.

VPN સુરક્ષા શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • વિશ્વસનીય VPN પ્રદાતાનો ઉપયોગ કરો. • મજબૂત એન્ક્રિપ્શન પ્રોટોકોલ્સનો ઉપયોગ કરો. • મજબૂત પાસવર્ડનો ઉપયોગ કરો. • મલ્ટી-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (MFA) સક્રિય કરો. • VPN સોફ્ટવેર અપડેટ રાખો. • શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ ઓળખવા અને ઉકેલવા માટે VPN પ્રવૃત્તિના લોગ્સ મોનિટર કરો અને સક્રિય કરો.

મોબાઇલ ઉપકરણ શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ • મજબૂત સ્ક્રીન લૉક (PIN, પાસવર્ડ, ફિંગરપ્રિન્ટ અથવા ફેસ ID) નો ઉપયોગ કરો. • તમારા ઉપકરણનું સોફ્ટવેર નિયમિત રીતે અપડેટ રાખો. • એપ્સ માત્ર સત્તાવાર એપ સ્ટોર્સમાંથી જ ડાઉનલોડ કરો. • એપ પરમિશન્સ સમીક્ષો. • જાહેર Wi-Fi ટાળો અથવા જરૂર પડે ત્યારે VPN નો ઉપયોગ કરો. • ઉપયોગમાં ન હોય ત્યારે બ્લૂટૂથ અને લોકેશન બંધ રાખો. • ખોટા અપડેટ એલર્ટ્સ અથવા પોપ-અપ્સથી સાવચેત રહો. • વિશ્વસનીય સેવા પ્રદાતાઓ પાસેથી એન્ટિવાયરસ સોફ્ટવેર સોલ્યુશન્સ ઇન્સ્ટોલ કરો.