ખેતીવાડી

પશુપાલન અને ડેરી ઉદ્યોગ

પ્રતલિત ગાય ભેંસની ઓલાદો, ખાસીયતો અને આર્થિક ક્ષમતા

ગુજરાતની  ભેંસોની ઓલાદો અને તેમનાં શારીરિક અને આર્થિક લક્ષણો

<div id="MiddleColumn_internal" style="text-align: justify; ">
ભારત દેશ માં વિવિધ ઓલાદો ની ભેંસો છે. ભારતમાં ભેંસો ની કુલ ૧૬ ઓલાદો છે.પહેલા તેમાં વળી ગુજરાતની કુલ ૪ ઓલાદો છે.જે નીચે મુજબ છે.
<ol>
<li>જાફરાબાદી</li>
<li>સુરતી</li>
<li>મહેસાણી</li>
<li>બન્ની</li>
</ol>
<h3>જાફરાબાદી</h3>
<ul>
<li>આ ઓલાદનાં જાનવરો આપણા દેશની અન્ય ભેંસોની સરખામણીમાં મોટા કદનાં અને વજનમાં ભારે છે. </li>
<li>રંગ મેંશ જેવો કાળો હોય છે.</li>
<li>ચામડી જાડી અને ઓછા વાળ વાળી હોય છે. માથું ભારે અને ઉપસેલા કપાળ વાળુ હોય છે. </li>
<li>આ કારણે આંખો ઝીણી અને ઉંડી ઉતરેલી લાગે છે. </li>
<li>આ ઢોરનાં શીંગડાં ભારે,લાંબાં,પહોળાં અને ચપટાં છે અને નીચે જઈ બાજુએ વળેલાં અને અણીઓ ઉપરની તરફ જતી હોય છે. </li>
<li>કાનના મૂળ શીંગડા પાછળ ઢંકાયેલા હોય છે. શરીર લાંબુ પણ પ્રમાણમાં ઢીલુ, ગરદન ભરાવદાર અને પૂંછડુ ઘૂંટણ સુધી પહોંચતુ છે.  </li>
<li>આઉ સુવિકસિત પણ લબડતુ અને આંચળ અસમાંતર ગોઠવાયેલા છે.</li>
<li>પુખ્ત વયનાં ભેંસ અને પાડનું સરેરાશ વજન અનુક્રમે પ૦૦–૬૦૦ કિ.ગ્રા. અને ૬૧૦–૭૦૦ કિ.ગ્રા. હોય છે. આર્થિક લક્ષણો  આ ભેંસોની પ્રથમ વિયાણની વય ૪૮ થી પ૪ માસની છે.</li>
<li>ભેંસો એક વેતરમાં સરેરાશ રરપ૦ કિ.ગ્રા.જેટલુ દૂધ આપે છે.  </li>
<li>દૂધમાં ફેટનું પ્રમાણ સરેરાશ ૮.પ ટકા જેટલુ છે. ફેટના કણો મોટા હોવાથી ઘી–ઉત્પાદન માટે વધુ અનુકૂળ છે.  </li>
<li>આ ઓલાદની ભેંસો લગભગ એક વરસ સુધી દૂધ આપે છે. અને એક વરસ વસુકેલી રહે છે. મોટા કદના કારણે વધારે ખોરાક, વતન બહાર લઈ જતાં ઉતપાદનમાં ઘટાડો અને અનિયમિત વિયાણ વગેરે આ ઓલાદની ભેંસોની ખામીઓ છે.  </li>
<li>આ સિવાય ઉછેર પ્રદેશમાં દુધાળ પ્રાણી તરીકે આ ઓલાદ અનુકૂળ છે. </li>
<li>ઉછેર કેન્દ્ર:આ ભેંસોના વિકાસ અર્થે કે સંવર્ધન માટે જુનાગઢ એગ્રીકલ્ચરલ યુનિવર્સિટી, જુનાગઢ,ગુજરાત ખાતે ઉછેર કેન્દ્ર આવેલુ છે. </li>
</ul>
<h3>સુરતી</h3>
આ ઓલાદનું મુળ સ્થાન ખેડા જિલ્લો તથા તેમની નજીકના ખેડા, આણંદ,નડિયાદ અને અમદાવાદ જિલ્લો છે. સુરતી ઓલાદને નડીયાદી, ચરોતર અને ગુજરાતી નામે પણ ઓળખાય છે. આ ભેંસો અમદાવાદથી સુરત સુધી જોવા મળે છે. પરંતુ નમુનેદાર ભેંસો ચરોતર વિસ્તારમાં મહી અને શેઢી નદી વચ્ચેના પ્રદેશ – આણંદ , નડીઆદ, બોરસદ અને પેટલાદ તાલુકાઓમાં જોવા મળે છે.
 શારિરીક લક્ષણો 
<ul>
<li>આ ઓલાદની ભેંસો મધ્યમ કદની અને પાસાદાર બાંધાની હોય છે રંગ ભુરાથી માંડને કાળો હોય છે.  </li>
<li>નમુનેદાર ભેંસોને એક ઝડબા નીચે ગળા અને બીજો આગલા બે પગની નજીક હડા પર એમ બે એક થી બે ઈંચ પહોળા ગળપટ્ટા હોય છે.  માથુ ગોળ અને નાનુ હોય છે. શીંગડા ટુંકા, ચપટા અને દાતરડા જેવા હોય છે.  </li>
<li>કાન મધ્યમ કદનો અને આડા આંકાવાળા હોય છે. પીઠ સીધી હોય છે. બાવલુ ચોરસ, મધ્યમ કદનુ તથા આંચળ સમાતરે ગોઠવાયેલ હોય છે.  </li>
<li>આ ઓલાદની પુખ્ત વયની ભેંસ સરેરાશ ૪૦૦ થી ૪પ૦ કિ.ગ્રા. ની જયારે ૪પ૦ થી પ૦૦ કિ.ગ્રા. ના હોય છે. તાજા જન્મેલા પાડીયા રપ થી ર૭ કિ.ગ્રા. વજન ધરાવે છે. આર્થિક લક્ષણો : આ ઓલાદ દુધ ઉત્પાદનની ક્ષમતા( કદ નાનુ હોવાથી) માટે દેશમાં જાણીતી છે. 
<ul>
<li>પ્રથમ વિયાણની ઉંમર : ૪ર થી ૪૮ માસ </li>
<li>વેતરનું સરેરાશ દુધ: ૧ર૦૦ થી ૧પ૦૦ લીટર </li>
<li>દુઝણા દિવસો: ૩૦૦ </li>
<li>વસુકેલા દિવસોઃ ૧પ૦ </li>
<li>બે વિયાણ વચ્ચેનો ગાળો : ૧પ થી ૧૮ માસ </li>
</ul>
</li>
</ul>
<h3>મહેસાણી</h3>
ભેંસોની આ ઓલાદ મુરાહ ભેંસો અને સુરતી ઓલાદની ભેંસોના સંકરણથી ઉદ્રભવી છે.    આ જાતની ભેંસોનું વતન મહેસાણા હોઈ, આ ભેંસો મહેસાણી તરીકે ઓળખાય છે.     બનાસકાંઠા, સાબરકાંઠા અને અમદાવાદ જિલ્લાઓમાં આ ભેંસો જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત મુંબઈ, પુના વગેરે જેવા મોટા શહેરોમાં દૂધ ઉત્પાદન વ્યવસાય અર્થે નિભાવવામાં આવે છે.
શારિરીક લક્ષણોઃ 
<ul>
<li>આ ઓલાદ શુધ્ધ નહી હોવાથી બધા જાનવરોમાં એક સરખા લક્ષણો જોવામાં આવતા નથી. કેટલાક જાનવરો મુરાહ ઓલાદને તો કેટલાક સુરતી ઓલાદને મળતા આવે છે, તો કેટલાક બંને ઓલાદનું સામ્ય ધરાવતા હોય છે. તેમના કેટલાક સર્વ સામાન્ય લક્ષણો આ પ્રમાણે છે.  </li>
<li>મહેસાણી ભેંસો, મુરાહ કરતાં કદમાં નાની પણ વધુ લંબાઈ ધરાવે છે. અને ભારે માથાવાળી હોય છે. તેઓ રંગે કાળી, ભૂરી તેમજ ચાંદરી હોય છે.     તેમના શીંગડા સુરતી ભેંસોના શીંગડા જેવા ચપટા, દાતરડા આકારના પણ તેના કરતાં લાંબા અને અણી આગળ વધુ વળેલા હોય છે.  </li>
<li>આ ઓલાદના પુખ્ત વયનો પાડો સરેરાશ પપ૦ થી ૬૦૦ કિ.ગ્રા. ના અને પુખ્ત ભેંસો ૪રપ થી ૪પ૦ કિ.ગ્રા. વજનની હોય છે. તાજા જન્મેલા પાડા ર૮ થી ૩૦ કિ.ગ્રા. વજ ધરાવે છે. </li>
</ul>
આર્થિક લક્ષણો : 
<ul>
<li>આ ઓલાદની ભેંસોમાં મુરાહ અને સુરતી બંને ઓલાદના ઉપયોગી આર્થિક લક્ષણોનો સુમેળ સધાયેલો છે. તેથી મહેસાણી ભેંસો સારા પ્રમાણમાં દૂધ આપે છે.  </li>
<li>જાનવરો નમ્ર સ્વભાવના તેમજ મધ્યમ કદ ધરાવતા હોઈ તેમની માંગ વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. તેમના આર્થિક લક્ષણો નીચે મુજબ છે. 
<ul>
<li>પ્રથમ વિયાણની ઉંમર : ૪પ થી ૪૮ માસ </li>
<li> વેતરનું સરેરાશ દુધ : ૧૭૦૦ થી ૧૮૦૦ લીટર </li>
<li>દુઝણા દિવસો : ૩૧૦ </li>
<li>વસુકેલા દિવસોઃ ૧ર૦ થી ૧પ૦ </li>
<li>બે વિયાણ વચ્ચેનો ગાળો : ૧પ થી ૧૬ માસ </li>
</ul>
</li>
</ul>
<h3>બન્ની</h3>
કચ્છના માલધારીઓ માટે આજીવિકાના આધાર સમી બન્ની ભેંસો, કચ્છના બદલતા વાતાવરણમાં દુષ્કાળની પરિસ્થિતિમાં ટકી રહે તેવી ત્યાં ખોરાકી ખર્ચના પ્રમાણમાં વધુ વળતર આપનાર અમુલ્ય સંપદા છે.
શારિરીક લક્ષણો  
મધ્યમથી મોટા કદની, મજબુત બાંધો ધરાવતી મહદ્રઅંશે કાળા રંગની ભેંસો છે.   માથા સાથે ૯૦℃ નો ખૂણો બનાવી ડબલ કુંડળી જેવા ગોળાકાર શીંગડાં હોય છે. નાના મજબુત પગો છે અને કુલાનો ભાગ પહોળો ઉપરની તરફ વિકસેલ છે. અવિકસિત બાવલુ અને આંચળ ધરાવે છે.
આર્થિક લક્ષણો :
<ul>
<li>સરેરાશ દૈનિક દૂધ ઉત્પાદન : ૮ થી ૧૦ લીટર </li>
<li>પ્રથમ વિયાણની ઉંમર : ૪૦ થી ૪પ મહિના </li>
<li>સર્વિસગાળો : ૬૦ થી ૭૦ દિવસ </li>
<li>બે વિયાણ વચ્ચેનો ગાળો : ૧ર થી ૧૪ મહિના </li>
<li>વસુકેલ ગાળો : ૭૦ થી ૮૦ દિવસ</li>
</ul>
સ્ત્રોત : ડો જીગર પટેલ
</div>

/agriculture/aaaab6ac1aaaabeab2aa8-a85aa8ac7-aa1ac7ab0ac0-a89aa6acdaafacba97/aaaacdab0aa4ab2abfaa4-a97abeaaf-aadac7a82ab8aa8ac0-a93ab2abeaa6acb-a96abeab8ac0aafaa4acb-a85aa8ac7-a86ab0acdaa5abfa95-a95acdab7aaeaa4abe/a97ac1a9cab0abeaa4aa8ac0-aadac7a82ab8acbaa8ac0-a93ab2abeaa6acb-a85aa8ac7-aa4ac7aaeaa8abea82-ab6abeab0ac0ab0abfa95-a85aa8ac7-a86ab0acdaa5abfa95-ab2a95acdab7aa3acb