অসমীয়া   বাংলা   बोड़ो   डोगरी   ગુજરાતી   ಕನ್ನಡ   كأشُر   कोंकणी   संथाली   মনিপুরি   नेपाली   ଓରିୟା   ਪੰਜਾਬੀ   संस्कृत   தமிழ்  తెలుగు   ردو

માનસિક સ્વાસ્થ્ય જાગૃતિ

માનસિક સ્વાસ્થ્ય જાગૃતિ

માનસિક સ્વાસ્થ્ય શું છે ?

દેશના વિકાસ માટે આરોગ્ય મહત્વનું છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ની વ્યાખ્યા અનુસાર" ભૌતિક, માનસિક અને સામાજિક અને આધ્યાત્મિક સુખાકારી અવસ્થા અને માત્ર રોગ અથવા અશક્તિની ગેરહાજરી એટલે આરોગ્ય. " વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની વ્યાખ્યા અનુસાર જે વ્યકિત તેની અથવા તેણીની ક્ષમતાનો અહેસાસ કરાવે, સામાન્ય રીતે સામન્ય જીવનભારનો સામનો કરી શકે, સારી રીતે કામ પૂર્ણ કરી શકે, પોતાના સમુદાય માટે તે અથવા તેણી કામ કરી શકે તેને માનસિક સ્વાસ્થ કહે છે. આ હકારાત્મક અર્થમાં, માનસિક સ્વાસ્થ્ય એટલે વ્યક્તિગત રીતે સારો આધાર અને સમુદાય માટેની અસરકારક કામગીરી.

માનસિક આરોગ્ય અસરકર્તા હોય છે,

  • શૈક્ષણિક કાર્યો
  • કામની ઉત્પાદકતા
  • હકારાત્મક વ્યક્તિગત સંબંધોના વિકાસ
  • ગુનાઓના દર
અને દારૂ અને ડ્રગના દુરુપયોગ પર

માનસિક સ્વાસ્થ્ય શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

450 મિલિયનથી પણ વધુ લોકો માનસિક વિકૃતિઓથી પીડાય છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા અનુસાર વર્ષ 2020 સુધીમાં હતાશા વિશ્વમાં બીજો સૌથી મોટો રોગ બની જશે. (મરે અને લોપેઝ, 1996). માનસિક સ્વાસ્થ્યની સારવારની ક્ષમતાનો બોજ એ વિકસિત અને વિકાસશીલ દેશો માટે એક વૈશ્વિક બોજ હશે. આ ઉપરાંત, માનસિક આરોગ્યને લગતી બીમારીઓના સારવાર માટેના ખર્ચનો બોજ વધશે તેથી સામાજિક અને આર્થિક રીતે માનસિક આરોગ્ય અંગે પ્રોત્સાહન, ઉપચાર અને સારવારની શકયતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે. આમ, માનસિક આરોગ્ય વર્તણૂક સાથે જોડાયેલું છે અને મૂળભૂત રીતે શારીરિક સ્વાસ્થ્ય અને જીવનની ગુણવત્તા સાથે જોવા મળે છે.

  • શારીરિક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય નજીકથી સંકળાયેલ છે તે ઉપરાંત સાબિત થાય છે શંકા છે કે અતિશય ચિંતા હૃદય અને રક્તવાહિનીઓનું રોગો તરફ દોરી જાય છે
  • માનસિક વિકૃતિઓ પણ વ્યક્તિઓની વર્તુણુંકને અસર કરે છે જેમ કે, ખાવાની આદતો, નિયમિત કસરત, પૂરતી ઊંઘ, સલામત જાતીય વ્યવહાર, દારૂ અને તમાકુનું સેવન, તબીબી ઉપચાર સામે શારીરિક રીતે માંદગીનું જોખમ વધી શકે છે.
  • માનસિક બીમાર આરોગ્ય સામાજિક સમસ્યાઓ તરફ દોરી જાય છે જેમ કે, બેરોજગારી, ભગ્ન પરિવારો, ગરીબી, દવાઓનો દુરુપયોગ અને સંબંધિત ગુના.
  • ગરીબ માનસિક સ્વાસ્થ્ય હતપ્રભ પ્રતિકાર કામગીરી માટે નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવે છે.
  • હતાશા સાથે તબીબી બીમાર દર્દીઓનું પરિણામ હોય તેના કરતા વધુ ખરાબ હોય છે.
  • લાંબી માંદગી જેવી કે, મધુપ્રમેહ, કેન્સર, હૃદય રોગ હતાશાના જોખમને વધારે છે.

માનસિક સ્વાસ્થ્યના અમલીકરણની શું મુશ્કેલીઓ હોય છે?

માનસિક બિમારી સાથે સંકળાયેલ કલંક કે તેઓ સમાજમાં દરેક પાસાઓથી તેમની સાથે ભેદભાવ કરવામાં આવે છે જેમ કે, શિક્ષણ, રોજગારી, લગ્ન વગેરે...જે અજાણે તબીબી સલાહ માટે વિલંબ તરફ દોરી જાય છે. માનસિક તંદુરસ્તી અને બીમારીના ચોક્કસ ચિન્હો અને લક્ષણોના અસ્પષ્ટ ખ્યાલોને કારણે તપાસ અંગે મૂંઝવણ વધે છે.

  • લોકોને એવું લાગે છે કે જેઓ માનસિક રીતે નબળા અથવા નબળું મન હોય તેને માનસિક બીમારીઓ થાય છે.
  • ઘણા લોકોનો અભિપ્રાય એવો હોય છે કે માનસિક બીમારી ઉલટાવી શકાય તેવું છે કે જે રોગનિવારક શૂન્યવાદને દોરે છે.
  • ઘણા લોકો માને છે કે નિવારક પગલાં માટે સફળ થવું પડે તેવી શક્યતા છે.
  • ઘણા લોકો એવું માને છે કે માનસિક બીમારી સારવાર માટે ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓની ઘણી આડ અસર થાય છે અને દવાના વ્યસની બનાવે છે. તેઓને એવું લાગે છે કે દવાઓ ફક્ત ઊંઘ પ્રેરે છે.
  • ડબ્લ્યુએચઓના આંકડાઓએ દર્શાવ્યું હતું કે માનસિક આરોગ્યનું ભારણ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓની સારવાર અને ઉપચાર  માટેના સ્ત્રોતોની દેશમાં ઉપલબ્ધતા વચ્ચે વિશાળ અંતર છે.
  • વિશ્વના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં માનસિક બીમારીની સારવાર અત્યાર સુધી દવા અને આરોગ્ય સંભાળના નામે થતી હતી.
  • માનસિક દર્દીઓ અને તેમના પરિવારો માટે એક ચિંતાના ભારણ સમાન હતા તેથી તેઓ નામરજીથી આવતા કારણ કે તેઓ ગંભીર સામાજિક કલંક અને જ્ઞાનના અભાવના કારણે ભેગા તેમના અધિકારો વિશે અજાણ હતા.
  • પણ બિન સરકારી સંસ્થાઓ (એનજીઓ) પણ તેને એવું મુશ્કેલ ક્ષેત્ર ગણતા કારણ કે તેમાં લાંબા ગાળાના પ્રતિબદ્ધતા જરૂર છે અને તેઓ માનસિક રીતે વિકલાંગ સાથે કામ કરતા ખચકાતા.

માનસિક બીમારી થવાનું કારણ શું બને છે?

  • જૈવિક પરિબળો: જ્ઞાનતંતુ અર્થ સૂચવનારો ઉપસર્ગ ન્યૂરો ટ્રાન્સમીટર: માનસિક બિમારીને એક અસાધારણ રીતે સંતુલીત કરવાની કડી છે મગજના ખાસ રસાયણો કે જેને ન્યૂરો ટ્રાન્સમીટર કહેવાય છે. ન્યૂરો ટ્રાન્સમીટર્સ મગજના ચેતા કોષોને એકબીજા સાથે સંદેશાવ્યવહાર માટે મદદ કરે છે. જો આ રસાયણો સંતુલિત હોય અથવા યોગ્ય રીતે કામ નહિં કરતા હોય, તો તે મગજ મારફતે યોગ્ય રીતે સંદેશાઓ નહિ કરી શકે છે, માટે તે માનસિક બીમારીના લક્ષણો તરફ દોરી જાય છે.
  • (આનુવંશિકતા) શુક્રાણુઓ: ઘણા માનસિક માંદગીઓ પરિવારોમાં જ ચાલતી હોય છે, જે સૂચવે છે કે જે લોકોના પરીવારના સભ્યો માનસિક માંદગી ધરાવે છે તેઓમાં મોટાભાગે માનસિક માંદગી જોવા મળે છે. પરિવારોના જનીનો મારફતે તે બીજાને વારસામાં આવે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ઘણી માનસિક બીમારી એ કોઈ એક નહિ પણ ઘણા જનીનોની વિકૃતિ સાથે જોડાયેલી હોય છે. તેના કારણે જ વ્યકિતને માનસિક બીમારી વારસા મળતી હોય છે અને તેવું દરેક વખતે થાય તે પણ જરૂરી નથી. માનસિક બીમારી થાય છે તે માટે ઘણા જનીનો અને અન્ય પરિબળો અરસપરસ કારણભૂત છે - જેવા કે, તણાવ, શોષણ, અથવા માનસિક ઘટના - કે જે અસર કરે છે અથવા ઉત્તેજન આપે છે, જે તે વ્યકિતને બીમારી વારસામાં મળી શકે છે.
  • ચેપ: કેટલાક ચેપ મગજના નુકસાન સાથે અને બીમારી બિમારીના વિકાસ અથવા તેના ખરાબ લક્ષણો સાથે સંકળાયેલ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, બાળકોની ઓટોઇમ્યુન ન્યુરો સાઈસિયાટ્રિક ડિસઓર્ડર (પાન્ડા) તરીકે ઓળખાતી સ્થિત છે જે સ્ટ્રેપ્ટોકોસિસ બેક્ટેરિયા સાથે સંકળાયેલ છે જે બાળકમાં ઓબેસિવ-કમ્પલસિવ ડિસઓર્ડર અને અન્ય માનસિક બીમારી ફેલાવે છે.
  • મગજમાં ખામી અથવા ઈજા: ખામી અથવા મગજના અમુક ચોક્કસ વિસ્તારોમાં થયેલી ઈજા પણ માનસિક બીમારીનું કારણ બની શકે છે. માનસિક આરોગ્ય નીતિઓ માત્ર માનસિક વિકૃતિઓ સાથે સંબંધિત હોવી ન જોઈએ, પણ તેને ઓળખીને અને વ્યાપક મુદ્દાને લઈને માનસિક સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. આ નીતિઓમાં મુખ્ય પ્રવાહ સાથે માનસિક સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન મળે અને સરકારના કાર્યક્રમો અને બિઝનેસ ક્ષેત્રોમાં પણ શિક્ષણ, કામદાર, ન્યાય, પરિવહન, પર્યાવરણ, રહેઠાણ અને કલ્યાણ, એ જ પ્રમાણે આરોગ્ય ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહન મળવું જોઈએ.

માનસિક આરોગ્ય માટે ડબ્લ્યુએચઓનો પ્રતિભાવ

ડબ્લ્યુએચઓ માનસિક આરોગ્યના મજબૂત અને પ્રોત્સાહક હેતુને ટેકો આપે છે. ડબ્લ્યુએચઓ માનસિક સ્વાસ્થ્ય પ્રોત્સાહન માટે પુરાવાનું મૂલ્યાંકન કર્યું અને સરકાર સાથે કામ કરીને આ માહિતીનો પ્રસાર કરી અને નીતિઓ અને યોજનાઓમાં અસરકારક વ્યૂહરચના સંકલિત કરે છે. બાળપણ પહેલાની કામગીરીઓ (દા.ત. સગર્ભા સ્ત્રીઓ માટે ઘર મુલાકાતો, પૂર્વ શાળા માનસિક-સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ, લાભવંચિત વસતી માટે સંયુક્ત પોષણ અને માનસિક-સામાજિક માટે મદદ).

  • બાળકોને મદદ (દા.ત. કૌશલ્ય નિર્માણ કાર્યક્રમો, બાળક અને યુવા વિકાસ કાર્યક્રમો).
  • સામાજિક આર્થિક મહિલા સશક્તિકરણ (દા.ત. શિક્ષણ માટે પ્રવેશ સુધારવા અને માઇક્રોકેડિટ યોજનાઓ).
  • વયસ્કો માટે સામાજિક આધાર (દા.ત. સાથ-સહકારની પહેલ, સમાજ અને વૃદ્ધો માટે દિવસ કેન્દ્રો).
  • સ્થાનિક જુથોને ધ્યાને રાખીને કાર્યક્રમો, જેમાં લઘુમતિઓ, સંવેદનશીલ જૂથો, વિસ્થાપિતો અને મુસિબતો કે કુદરતી આફતોથી પીડિત લોકોનો સમાવેશ થાય છે. (દા.ત. કુદરતી આફતો બાદ માનસિક સામાજિક સહકાર).
  • શાળાઓમાં માનસિક આરોગ્ય પ્રોત્સાહક પ્રવૃત્તિ (દા.ત. પર્યાવરણલક્ષી ફેરફારોવાળી શાળાઓમાં સહાયક કાર્યક્રમ અને બાળ મૈત્રીપૂર્ણ શાળાઓ).
  • કામ પર માનસિક આરોગ્ય દરમિયાનગીરી (દા.ત. તણાવ નિવારણ કાર્યક્રમો).
  • હાઉસિંગ નીતિઓ (દા.ત. આવાસ સુધારણા).
  • હિંસા નિવારણ કાર્યક્રમો (દા.ત. સમુદાયિક નીતિઓની પહેલ) અને સમુદાય વિકાસ કાર્યક્રમો (દા.ત. 'સમુદાયો દ્વારા સંભાળ' ની પહેલ, સંકલિત ગ્રામીણ વિકાસ).


© 2006–2019 C–DAC.All content appearing on the vikaspedia portal is through collaborative effort of vikaspedia and its partners.We encourage you to use and share the content in a respectful and fair manner. Please leave all source links intact and adhere to applicable copyright and intellectual property guidelines and laws.
English to Hindi Transliterate