অসমীয়া   বাংলা   बोड़ो   डोगरी   ગુજરાતી   ಕನ್ನಡ   كأشُر   कोंकणी   संथाली   মনিপুরি   नेपाली   ଓରିୟା   ਪੰਜਾਬੀ   संस्कृत   தமிழ்  తెలుగు   ردو

માત્ર ‘હેલ્થ’ નહીં, ‘ફિટનેસ’ માટે પ્રવૃત્ત થાઓ

સુખ, સંતોષ, આનંદ અને પ્રગતિમય જીવન જીવવા માટે તંદુરસ્તી જરૂરી છે. જીવન જીવવા માટે સૌથી વધુ આવશ્યક અને મહત્વપૂર્ણ સાધન શરીર છે. આથી જ શરીર નિરોગી હોય તે તો જરૂરી છે જ, પરંતુ તેની સાથે શરીર જીવનોપયોગી દરેક પ્રવૃત્તિઓ માટે ક્ષમતા ધરાવતું હોય તે પણ એટલું જ જરૂરી છે. વાંચકોને પ્રશ્ન થશે કે જો શરીર નિરોગી હોય તો દરેક કાર્યો કે પ્રવૃત્તિ કરવા માટે સક્ષમ પણ હોય જ ને ? આ વાતને થોડી ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ તો જ આપણે ‘હેલ્થ’ અને ‘ફિટનેસ’ બન્ને વચ્ચેનો ફરક સમજી શકીશું.

ફિટનેસ કોને કહીશું ?

શારીરિક સક્ષમતા કે ફિઝિકલ ફિટનેસ એ એવી અવસ્થા છે જેમાં શરીર આરોગ્યવાન હોવાની સાથે રમત-ગમત, ધંધા-રોજગારને લગતી રોજબરોજની શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવા સક્ષમ હોય.

પ્રત્યેક વ્યક્તિ પોતાની રોજીંદી પ્રવૃત્તિ જાતે જ કરતાં હોય છે. કોઈ વિશિષ્ટ શારીરિક પરિસ્થિતિ કે રોગ-અશક્તિ હોય ત્યારે અન્યની સહાય લેવાની જરૂર પડે છે. આનો અર્થ એ થયો કે રોજબરોજનાં જીવનમાં ન્હાવું, પોતાના અંગત રાચરચીલું, કપડાં-સામાન વગેરેની સાફ-સફાઈ-વ્યવસ્થા, જમવું, ઉઠવું-બેસવું, અમુક અંતર સુધી ચાલવું, સીડી ચઢવી જેવી શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવાની ક્ષમતા એ રોજબરોજની પ્રવૃત્તિ માટેની સક્ષમતા થઈ તો વળી વ્યવસાય સબંધિત સક્ષમતાની વાત કરીએ તો ડોક્ટર, બેંક કર્મચારીઓ, સી.એ., અન્ય કન્સલ્ટન્ટ જેવા વ્યવસાયમાં મહ્દ અંશે બેસીને જ કાર્યરત રહેવું પડે છે. માત્ર બુદ્ધિક્ષમતા અને ટેકનિકલ સપોર્ટથી મેનેજમેન્ટ કરવાનું થતું હોય છે. આવા વ્યવસાયમાં ખાસ શારીરિક ફિટનેસની આવશ્યકતા હોતી નથી. પરંતુ વર્કશોપમાં કામ કરતાં મિકેનિક્સ, ઇન્ડસ્ટ્રીમાં કાર્યરત એન્જીનીયર, માર્કેટિંગ કાર્યરત પ્રોફેશનલ્સ કે પછી શો રૂમમાં કે પછી અન્ય એવા વ્યવસાય જેમાં સતત ઉઠ-બેસ થતી હોય, કમરથી વાંકા વળવું પડતું હોય, ઉભડક પગે બેસવું પડતું હોય, સતત ઉભા રહેવા સાથે એક જગ્યાથી બીજી જગ્યાએ જવું પડતું હોય, ઈન્ડસ્ટ્રીમાં વપરાતાં ઉંચા વાહનો, ટ્રેકટર જેવા વાહનો પર ચઢવું-કુદકો મારી ઉતરવાનું વારંવાર થતું હોય ત્યારે સંપૂર્ણ શરીરની સક્ષમતા ખાસ કરીને સ્નાયુઓનું લચીલાપણું, ચપળતા અને સાંધાઓની તંદુરસ્તી જરૂરી હોય છે.

હવે કલ્પના કરો માઈગ્રેનને કારણે કે સામાન્ય શરદીથી માથું દુઃખતું હોય ત્યારે પણ કાર્યપ્રવૃત્તિ કે રોજીંદા જીવનમાં મજા નથી આવતી. કમરનો દુખાવો કે કોઈ સાંધાની જકડાહટ કે શરીરની ચૂસ્તીનાં અભાવમાં રોજબરોજનાં જીવન કે કાર્યપ્રવૃત્તિ કે પછી રમતગમત જેવી શારીરિક પ્રવૃત્તિની ક્ષમતા કેટલી ઘટી જાય?

પહેલા માળે ચઢવા માટે લિફ્ટની રાહ જોવી પડે, થોડા અંતરે જવા વાહન વાપરવું પડે, નીચે નમીને થતી પ્રવૃત્તિ ટાળવી પડે જેવી ઘણીબધી પરિસ્થિતિઓ ચલાવી લેવામાં આવતી હોય છે. આ સાથે બ્લડ રિપોર્ટમાં કુદરતી રીતે કે પછી દવા લીધા બાદ સુગર, હોર્મોન્સ વગેરેનાં આંકડા નોર્મલ આવે, બી.પી. નોર્મલ આવે એવા પરિક્ષણથી ખુશ થઈ જઈ આપણે આપણને હેલ્ધી માની લેતાં હોઈએ છીએ. રોગનો અભાવ એટલે આરોગ્ય, પરંતુ ફિટનેસ નહીં !

ફિટનેસ માટે જરૂરી બાબતો

  • સ્ફૂર્તિ – પ્રવૃત્તિ માટે આવશ્યક સ્ફૂર્તિ, ઝડપ, લય.
  • સંતુલન – કાર્ય દરમ્યાન જરૂરી બેલેન્સ.
  • સપ્રમાણતા – વજન અને શારીરિક ધાતુ જેવી કે માંસ, ચરબી, હાડકા, લોહી વગેરેની તાકાત અને પોષણ સાથે સપ્રમાણતા.
  • હ્રદય – રક્તસંચારણ ક્ષમતા – કાર્યપ્રવૃત્તિ દરમ્યાન શરીરને આવશ્યક લોહી અને ઓક્સિજનની જરૂરીયાત પૂરી પાડવા માટે હ્રદય, ફેફસા, લોહીની વાહિનીઓની કાર્યક્ષમતા જરૂરી.
  • તાલમેલ – વિવિધ અવયવોથી થતી પ્રવૃત્તિઓનો ક્રમ એક પછી એક થવો, તેની ગતિને વધુ-ઓછી કરી અને નિયંત્રિત પ્રવૃત્તિ કરવા માટે સ્નાયુઓ, સાંધાઓ, શ્વાચ્છોશ્વાસની ક્રિયા વગેરેમાં તાલમેલ જળવાવો જરૂરી.
  • સ્નાયુની ક્ષમતા – શારીરિક પ્રવૃત્તિ ચઢ-ઉતર, ઉઠ-બેસ કે પછી ઉભા રહેવા દરમ્યાન પણ શરીરનાં સ્નાયુઓની તાકાત જરૂરી હોય છે.
  • સ્નાયુનું બળ – વજન ઉંચકવા, ધક્કો મારવા જેવી ઘણીબધી પ્રવૃત્તિ માટે હાથ, પગ, પેટ, કમર, ગરદન જેવા અંગોનાં સ્નાયુઓમાં બળ જરૂરી.
  • લચીલાપણું – પ્રવૃત્તિ માટે જરૂરી કાર્ય કરી અટકી જવું, અમુક દિશાનામાં પ્રવૃત્ત થવું, પગનાં પંજા પર ઉંચા થવું કે પછી શરીર થોડું સ્ટ્રેચ કરીને કાર્ય કરવું જેવી અનેક નાની-મોટી પ્રવૃત્તિ કરવા માટે શરીર લચીલું – ફ્લેક્સિબલ હોવું જરૂરી છે.
  • પ્રતિક્રિયા – કોઇપણ સંજોગોમાં શારીરિક-માનસિક ક્રિયાઓ, બહારનાં વાતાવરણથી જરૂરી અનુકૂલન હોય કે સમજવા-સંવેદવાની ક્રિયા હોય શરીર-મનનાં અવયવો અને જ્ઞાનેન્દ્રિય-કર્મેન્દ્રિયનાં તાલમેલથી યોગ્ય સમયે પ્રતિક્રિયા થવી જરૂરી.

અહીં જે પણ આવશ્યક બાબતો જણાવી છે તે કોઈ વિશિષ્ટ કે મોટા ગજાના કામ માટે જરૂરી છે તેવું નથી. પહેરવેશનું નાડુ બાંધવા, વોશબેસિનમાં બ્રશ કરી કોગળા કરવા, શાક કાપી વઘારવા, કુકર ગેસ પરથી ઉતારવા, પાણી ભરેલું માટલું સાફ કરવા જેવી નાની-મોટી રોજબરોજની પ્રવૃત્તિઓ માટે પણ આ બધી જ શારીરિક ક્ષમતા-પ્રતિક્રિયાની સતેજતા જીવનમાં સરળતા-સક્રિયતા લાવે છે.

ફિટનેસ માટે શું કરવું ?

  • રોગ મટાડવા જેટલી ચીવટ રાખીએ છીએ તેટલી જ ચીવટ શરીરની સક્ષમતા વધારવા રોજબરોજનાં જીવનમાં રાખવી.
  • વજનની સપ્રમાણતા માટે ડાયેટિંગ નહીં, રાઈટ ઈટીંગ કરો.
  • પાતળા થાઓ – દુબળા (દુર્બલ) નહીં.
  • વોકિંગ, સ્વીમીંગ, સાયકલિંગ, વેઈટલિફ્ટિંગ, વેઈટટ્રેઈનીંગ, બેડમિન્ટન, સ્ક્વોશ, ટેનિસ, ટેબલટેનિસ, ભારતીય શાસ્ત્રીય નૃત્ય, વેસ્ટર્ન ડાન્સ જેવી ઘણી શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ છે જેમાંથી મનગમતી તથા શરીરની ક્ષમતા વધારે તે મુજબની તાલીમ લઈ પ્રવૃત્તિઓ કરવી.
  • યોગાસનમાં થતું સ્ટ્રેચિંગ, શ્વાસનું નિયમન, શરીરનું સંતુલન, શક્તિનો વપરાશ સાથે મનની એકાગ્રતા જો આ બાબતો વિશે સમજ કેળવી, યોગ્ય માર્ગદર્શન લઈ નિયમિત યોગ કરવામાં આવે તો ફિટનેસ માટે આવશ્યક ઘણી બાબતો કેળવી શકાય.

અનુભવસિદ્ધ :

જીવન તો જીવાતું જાય છે પરંતુ પ્રત્યેક પળમાં જીવંતતા લાવવા માટે શરીર-મનની ક્ષમતા કેળવવાથી ફાયદો થાય.

ર્ડો.યુવા અય્યર(આયુર્વેદ ફિઝિશિયન)



© 2006–2019 C–DAC.All content appearing on the vikaspedia portal is through collaborative effort of vikaspedia and its partners.We encourage you to use and share the content in a respectful and fair manner. Please leave all source links intact and adhere to applicable copyright and intellectual property guidelines and laws.
English to Hindi Transliterate