હોમ પેજ / ખેતીવાડી / પાણી સંસાધનો / કૃષિમાં પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરો
વહેંચો
Views
  • સ્થિતિ ફેરફાર કરવા માટે ખોલો

કૃષિમાં પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરો

કૃષિમાં પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરો તેના વિશેની માહિતી આપે છે.

પાણી એ દેશના અને ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારના વિકાસના પાયાનું મુખ્ય પરિબળ છે. ખેડૂત માટે જળ, જમીન અને પર્યાવરણ બહુમૂલ્ય સંપત્તિ છે તેથી તેનું જતન કરવું અતિ આવશ્યક્ત છે. જો એક વખત આ ત્રણેય વચ્ચેનું નિયમના તૂટી જાય તો ખેડૂત માટે ફક્ત પસ્તાવો જ રહે છે કેમ કે ખેડૂત દ્વારા અપનાવવામાં આવતી જુદી જુદી ખેતી પદ્ધતિઓ સીધી કે આડકતરી રીતે જળ, જમીન અને પર્યાવરણને સારી કે માઠી અસર કરે છે. તેથી જળ, જમીન અને પર્યાવરણ સમતુલા | માટે પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ અને તેને સંલગ્ન ખેતીકાર્યો ખૂબ અગત્યના છે.

પૃથ્વી પરના કુલ પાણીના જથ્થાની વહેંચણી

પૃથ્વી પરના કુલ પાણીના જથ્થાની વહેંચણી નીચે પ્રમાણે છે.

  • ૯૭.૦૦ ટકા - સમુદ્રમાં,
  • ૨.૩૦ ટકા - હિમાચ્છાદિત પર્વતમાળાઓમાં,
  • 0.90 ટકા - તળાવો, જળાશયો અને નદીઓમાં,

આ ૦.૭ ટકા પાણીની વહેંચણી પણ જાણવા જેવી છે.

  • ૯૨ ટકા - સિંચાઈ માટે,
  • 3 ટકા - ઉધોગો માટે,
  • ૫ ટકા -ઘર વપરાશ HIS

દુનિયાના કુલ સારા પાણીના જથ્થાના માત્ર ૪ ટકા જેટલું સારું પાણી ભારતમાં ઉપલબ્ધ છે. જ્યારે દુનિયાની કુલ વસ્તીના ૧૬ ટકા લોકો ભારતમાં વસે છે. આપણા દેશમાં આ મર્યાદિત પાણીના જથ્થાનો યોગ્ય રીતે સંગ્રહ, સાચવણી અને ઉપયોગ નહીં થતો હોવાને લીધે વરસોવરસ પાણીની મુશ્કેલી સર્જાતી જાય છે. ભૂસ્તર વિજ્ઞાનના અહેવાલ પ્રમાણે ૫૦૦ ફૂટ ઊંડેથી ખેંચવામાં આવતું પાણી ૧૦૦૦ થી ૫૦૦૦ વર્ષ જૂનું છે. હાલની પરિસ્થિતિ મુજબ પાણીની ખેંચાણની પ્રક્રિયા રિચાર્જ (સંચય) પ્રક્રિયા કરતા વધું છે અને તેથી પાણીના સ્તર નીચા થતા જાય છે.

જમીન ઉપર પડતા વરસાદના પાણીની વહેંચણી

જમીન ઉપર પડતા વરસાદના પાણીની વહેંચણી નીચે પ્રમાણે છે :

  • વરસાદના પાણીનો નિરર્થક વહી જતો જથ્થો - ૪૬ ટકા
  • ભૂમિ અને ભેજ સંગ્રહ - ૩૫ ટકા
  • ભૂગર્ભમાં જળ સંચય - ૧૩ ટકા
  • જમીન ઉપર વિવિધ માધ્યમો દ્વારા જળ સંચય - ૬ ટકા.

આમ વરસાદના પાણીનો નિરર્થક વહી જતો જથ્થો જો વધુને વધુ સંચિત કરવામાં આવે તો પાણીની સમસ્યા હળવી બને.

ગુજરાતમાં પણ પાણીની સ્થિતિ ખૂબ વિકટ છે. હાલમાં ગુજરાતમાં માત્ર ૩૨ ટકા વિસ્તારમાં પિયત થાય છે. તેમાંના ૯૭ ટકા વિસ્તારમાં ભૂગર્ભ જળથી અને માત્ર ૨.૧ ટકા વિસ્તારમાં જ નહેરો વડે પિયત થાય છે. ગુજરાતમાં દર વર્ષે ભૂગર્ભ જળનું પાણી ૩ થી ૫ મીટર નીચું જતું જાય છે. આથી મર્યાદિત પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરવો એ એકમાત્ર રામબાણ ઈલાજ છે.

પાણીનો બગાડ કઈ રીતે થાય છે?

  • જૂની પુરાણી ખેત પદ્ધતિઓ દ્વારા
  • કેનાલ, ધોરિયા વગેરેમાં ઝમણ વહેણને કારણે
  • પાકને જરૂર કરતા વધારે પાણી આપવાથી
  • રોજેરોજના પાણીનો આડેધડ ઉપયોગ કરવાથી
  • પાઈપ જોડાણ અને નળના લિકેજને કારણે
  • વધારે વરસાદનું પાણી નદી, નાળામાં વહી જવાથી
  • ઔધોગિક અને શહેરી ગટરોનું પાણી શુદ્ધિકરણ કરીને ફ્રી ના વાપરવાથી
  • વરસાદના પાણીનો સંગ્રહ નહીં કરીને,
આ પ્રમાણે અને બીજી કેટલીક રીતોથી પાણીનો. બેફામ બગાડ થતો રહે છે, તો ઉપલબ્ધ પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરવા માટે નીચે જણાવેલ મુદાઓ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ.
  • સુધારેલ ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ :હવે આ પદ્ધતિ ખેડૂતો માટે અજાણી નથી, પિયતની બીજી કોઈપણ પદ્ધતિ કરતા આ પદ્ધતિ પાણીનો સૌથી વધુ વિવેકપૂર્ણ અને કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરી આપે છે. આ પદ્ધતિ પહોળા પાટલે વવાતા કે બાગાયતી પાકો માટે વિશેષ અનુકૂળ છે. ટપક સિંચાઈથી ૬૦ થી ૮૦ ટકા પાણીનો બચાવ થાય છે. પિયતની સાથે રાસાયણિક ખાતરો આપી શકાય છે, નીંદણ ઓછું થાય છે, પાળિયા- ધોરિયા બનાવવાનો ખર્ચ બચે છે વગેરે અનેક ફાયદાઓ તો ખરા જ.


  • કુવારા પદ્ધતિ રોપ ઉછેર કેન્દ્ર, શાકભાજી, ધરુવાડીયા તેમજ મગફળી જેવા પાકોમાં વારા પદ્ધતિથી પાણી આપવાથી પાણની બચત અને અસરકારક ઉપયોગ થાય છે.


  • કપાસ, શેરડી, તુવેર જેવા પાકમાં એકાંતરે પાટલે પાણી આપવાથી પાણીની ૫૦ ટકા બચત કરી શકાય છે.
  • નહેર, કૂવા, બોરના પાણીનો સપ્રમાણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ. જે વિસ્તારમાં નહેરના પાણીથી સિંચાઈ થતી હોય તે વિસ્તારમાં નહેરના પાણી સાથે કૂવી કે બોરનું પાણી મિક્ષ કરીને આપવું અથવા એક વખત નહેરનું પાણી અને એક વખત કૂવા-બોરનું પાણી આપવાથી પાણીનો વપરાશ ઘટે છે અને જમીનમાં ક્ષાર જમા થતા નથી.
  • પિયત માટે શક્ય એટલો વધારેમાં વધારે પાઈપનો ઉપયોગ કરવાથી અને ઢાળિયા - પાળિયા ઓછા થવાથી પાણીનો ઝમણ દ્વારા થતો વ્યય અટકે છે.
  • જે તે પાકની કટોકટી અવસ્થાઓ જાણી લઈને તે સમયે જ પિયત આપવું.
  • શેરડી, કપાસ જેવા લાંબાગાળાના પાકોમાં આંતરપાકો જરૂર વાવવા, એકલી બાજરી અથવા મગના પાક કરતાં મગ : બાજરી (૩:૧) લાઈન મુજબ વાવણી કરવાથી વધુ આર્થિક લાભ થાય છે. વધુમાં બાગાયતી પાકોની વચ્ચે મગ, અડદ જેવા કઠોળપાકો કે ઘાસચારાની જુવારની વાવણી કરવાથી પણ પિયત અને વરસાદના પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરી શકાય છે.
  • જમીનનો ભેજ જાળવી રાખવા ચાસમાં સેન્દ્રિય કે પ્લાસ્ટિક આવરણ (મચિંગ) નો ઉપયોગ કરવાથી નીંદણ થતું નથી અને ભેજ સંગ્રહ વધુ થાય છે પરિણામે પિયતની જરૂરિયાત ઘટે છે.
  • પાછોતરા વરસાદના ભેજનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવા માટે ટૂંકાગાળાના કઠોળપાકો જેવા કે મગ, ચોળી વગેરેની કાપણી પહેલાં બે લાઈન પછી દિવેલાની વાવણી કરવાની પદ્ધતિ (રીલે પાક પદ્ધતિ) અપનાવવી જોઈએ.
  • વરસાદનું વહી જતું પાણી અટકાવવું, ખેતરની જમીન સમતલ કરી તે પાળા બનાવવા.
  • ઊંડી ખેડ કરવી અને ઢાળની વિરુદ્ધ દિશામાં ખેડ અને વાવેતર કરવું જેથી પાણીનો સંગ્રહ વધે છે, જમીનનું ધોવાણ અટકે છે અને ભેજ ધારણ શક્તિમાં વધારો થાય છે.
  • કૂવા - બોર રીચાર્જ કરવા ,ખેત તલાવડી. બનાવવી અને ધોવાણ પ્રતિકારક પાકોની વાવણી કરવી.
  • સેન્દ્રિય ખાતર (છાણિયું ખાતર, કમ્પોસ્ટ, અળસિયાથી બનેલું ખાતર, ખોળ વગેરે) નો ઉપયોગ વધારવાથી જમીનનો બાંધો સુધરે છે, જમીનની ભેજ સંગ્રહશક્તિમાં વધારો થાય છે, છિદ્રાવકાશ વધે છે વગેરે અનેક ફાયદાઓ થાય છે.
  • નીંદણ જમીનમાંથી ભેજ, પોષક દ્રવ્ય , સૂર્યપ્રકાશ વગેરે માટે મુખ્ય પાક સાથે હરિાઈ કરે છે, તેથી નીંદણનો સમયસાર નાશ કરવો.
  • જમીન પર વધુ પથરાતા અને વેલાવાળા પાકોનું વાવેતર કરવાથી જમીનનું ધોવાણ અટકે છે તેમજ બાષ્પીભવનથી થતો ભેજનો વ્યય અટકે છે.
  • રાસાયણિક ખાતરો બને તેટલાં ઓછા વાપરીએ , જેથી પાકની પાણીની માંગ માપસરની રહેશે.
  • ગામડાં અને શહેરોમાં પીવા તથા રસોઈ, વાસણ , કપડાં ધોવા, ન્હાવામાં પાણીનો સંયમિત ઉપયોગ, મકાન બાંધકામ અને શાળા, કોલેજો, હોસ્પિટલ, ઓફ્સિ જેવા જાહેર ઉપયોગના સ્થળોએ પાણીનો કરકસરભર્યો અને જરા પણ બગાડ વગરનો ઉપયોગ થાય તે દરેકે જોવું જોઈએ. સતત ટપકતાં રહેતાં નળ બદલી નાખવા જોઈએ.
  • મકાન ઉપર પડતું વરસાદી પાણી નેવાં વાટે નીચે ઉતરે ત્યારે તેને ભૂગર્ભ ટાંકામાં સંગ્રહી લેવાથી પીવાના પાણી બાબતે સ્વાવલંબન લાવી શકાય છે.
  • વૃક્ષોના મૂળ અને પાઈપલાઈન જેવું કામ કરી વરસાદી પાણીને જમીનમાં ઉતારવાનું કામ કરે છે. તેથી શેઢા, પાળે, રસ્તાને કાંઠે કે જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં વધુને વધુ વૃક્ષોનું વાવેતર કરવું જોઈએ.
  • ઔધોગિક એકમોના પ્રદૂષિત પાણીનું શુદ્ધિકરણ અને રિસાઈકલિંગ કરી તેનો સિંચાઈ માટે પુન: ઉપયોગ કરવો જોઈએ,
  • અંતમાં, પાણી આપણું એલાનું નહીં પરંતુ રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ છે તેવું મનમાં બરાબર ઉતારી તેના એકપણ ટીપાનો બગાડ થાય તો આપણને તેની ચિંતા અને દુખ થવાં જોઈએ અને તેવું ના થાય તે માટે આપણે પોતે જાગૃતતા રાખવી જોઈએ અને બીજાને પણ પ્રેરણા મળે તેમ કરવું જોઈએ.

સ્ત્રોત : જૂન ૨૦૧૧ , કૃષિગોવિધા

કોલેજ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી

2.925
તમારા સૂચનો આપો

(જો ઉપરની માહિતી માટે તમારી કોઇ ટિપ્પણી/ સૂચનો હોય, તો અહીં જણાવવા વિનંતી)

Enter the word
નેવીગેશન
Back to top